De verhalenmachine

We zouden in onze tijd het einde beleven van de 'grote verhalen', luidt een bekende opvatting van hedendaagse Franse filosofen en hun navolgers. Met grote verhalen bedoelt men dan de traditionele, geestelijke verbindingen tussen ons allemaal, als lid van een samenleving. We zijn bezig die in ras tempo te verliezen, zoals kerk en christendom, algemeen burgerlijk fatsoen, en daaronder vallen dan weer grote vanzelfsprekendheden als respect voor ouderdom, voor kinderen en gehandicapten, voor moederschap en gezin: allemaal minder belangrijk geworden dan bezit, dan carrière.

Hoe dat in zijn werk gaat weten we. We doen elkaar na, willen liever niet opvallen en nemen graag een voorbeeld aan bekende mensen en machthebbers; mits die laatste hun tijd verstaan en niet al te zeer tegen de heersende mode in gaan, want dan krimpt die macht. Zo is er nogal wat afgelachen over 'gezin als hoeksteen van de samenleving'. Collectieve spot is het begin van het einde van een dergelijk 'groot verhaal'. Daarbij voegen zich dan talloze onderzoeken die aantonen hoeveel ellende er juist in en door gezinnen ontstaat.

Eerbiedwaardige instituties slijten op den duur, net als het stevigste tapijt als men er maar lang genoeg op loopt. Kerken leeg, ouderen niet zielig maar juist rijk en gesetteld, vrouwen moeten zoveel mogelijk in het arbeidsproces terecht komen. Veranderingen, is daar wat tegen?

Wat ik hier als verteller tegenin wil brengen, is dat die afbreuk van 'grote verhalen' toch ook weer een hervertelling betekent, van nieuwe grote verhalen. Want we kunnen niet zonder. Luister in dit verband vooral naar onze politici, die daarin als aartsvertellers het voortouw nemen. Zij hebben groot belang bij wat ze mensen kunnen laten geloven. Daarom vertellen zij, zich zeer bewust van de kracht van verhalen. Wie de media volgt kan ze dagelijks horen: dat haast dwingend vertellen, getuigend van grote nieuwe verhalen in de maak. Men noemt het tegenwoordig 'framing'.

Een voorbeeld was natuurlijk gisteren in dagblad Trouw minister Jet Bussemaker, die vindt dat het nou maar eens afgelopen moet zijn met dat schuldgevoel van vrouwen tegenover hun gezin, zodra ze een baan nemen in plaats van thuis te blijven. 'Laten ze zich liever schuldig voelen tegenover de staat, die immers een groot deel van hun studie heeft betaald!' Ergo: schuldgevoel is prima, maar dan liever wel als instrument binnen een ander, nieuwer verhaal dan waar de meeste vrouwen nog altijd in zijn opgegroeid, en waar ze waarschijnlijk het dichtst bij zijn met hun hart: een veilige plek voor kinderen. Het schuldgevoel (juist de grootste last) mogen ze meenemen, graag zelfs, maar in een nieuw 'frame'.

Vooralsnog is dat een wat vreemd klinkend, nieuw groot verhaal over en voor vrouwen. Het roept dan ook veel reacties op. Volgens vertellers als deze minister hóren vrouwen in het arbeidsproces, ze verheft die visie door haar woordkeus tot fatsoensnorm. En daaruit volgt dat gezinszorg geen deel is van het 'arbeidsproces'. Huisvrouwen moeten zich schuldig voelen tegenover de staat die hun studie en daarmee hun emancipatie bekostigt.

Schuld en schaamte zijn in elke cultuur en samenleving machtige instrumenten om mensen in de pas te laten lopen met het algemeen goed of nut zoals dat door de machthebbers gezien wordt. Gelukkig hebben we allemaal het recht om mee te vertellen, verhalen te herschrijven. Zo zou ik willen mee vertellen dat vrouwen natuurlijk alle recht hebben op een baan, op betaald werk. In mijn verhaal zou de opvatting hersteld worden dat het daarbij dan wel zoveel mogelijk gaat om passend werk. En dat de keuzevrijheid van vrouwen daarbij geen nodeloos geweld wordt aangedaan door 'framing': een suggestief, vertellend aansturen op fatsoen, vanzelfsprekendheid en schuldgevoel. De keuze voor elkaar én het gezin, zowel voor man als vrouw, blijft in mijn verhaal primair. De kost verdienen zou nooit ten koste mogen gaan van die bestaansbasis. Daar hoort niemand zich schuldig over te moeten voelen. Zeker niet tegenover 'big brother' de staat!

Tevens hoort bij mijn verhaal de keuze van steeds meer 'postmoderne' mannen om een deel van de gezinstaken op zich te nemen ook als dat binnenwerk betekent, en ze daarvoor een deel van hun eigen maatschappelijk functioneren op moeten geven. Ook zij liefst zónder schuldgevoel over verlies van hun mannelijke positie als kostwinner, en de schaamte voorbij

moeder bij je graf

voel ik mij onbeholpen

hier zijn wat bloemen

Vertellen als kinderen

Als kinderen vertellen, lijken ze soms oeroud. Ik bedoel niet dat ze een ‘ouwelijke’ indruk maken, zoals je wel eens met pubers hebt die te grote woorden in de mond nemen en gewichtig doen; ik doel op de diepe ernst van minimensjes. Die onverdeelde aandacht waarmee de woorden nog tot stand komen. Ze toveren met taal. Gekeken naar een kind van drie dat met haar oma belt. Ondertussen frummelt ze aan haar knuffel. Dit is geen kinderspel. Oma moet alles weten, maak ik op uit deze kant van het gesprek... Zij hier, oma ver? Stukken leven haalt ze naar zich toe. Ze plakt en rijgt met woorden. Verse woorden, die net van de boom vallen.

Zo moet het in de eerste mensentaal zijn geweest. Met klanken iets te voorschijn roepen. Uitbeelden wat je gezien hebt; of nú ziet, zoals dit kind aan de telefoon. Want het wijst nog naar dingen in de kamer, voor het begrijpt dat oma die niet kan zien.

Vertelde ooit de oermens zo? Van wild, wind en wolken? Hij wees naar kleuren, had gezien waar nog bessen groeiden en trok de stamgenoten mee in een soort bijendans…Hij was daar geweest, en sloeg een brug naar hier met klanken.

Toen ik een tijd kinderen van school haalde vertelden ze terwijl we naast elkaar fietsten aan een stuk door. Over wat een jongetje had gedaan, wat de juffrouw had gezegd, over… Ik luister half; vraag me af waarom het gebabbel maar doorgaat. Dan in een flits snap ik dat ze hun wereldje, dat urenlang was opgedeeld, gevoelsmatig aan elkaar knopen. School en Buiten worden met woorden ‘geheeld’.

Ook oude mensen vertellen zich heel, trachten dat althans, er moet natuurlijk geluisterd kunnen worden, ze geven alles wat er in hun leven gebeurd is een plekje. Woonplaatsen, opleidingen, banen en relaties, ze keren als boten vol herinnering terug naar de haven, d.w.z. het gedeelde heden van verteller en luisteraar, een helend delen.

En allemaal ‘waar gebeurd’, want immers zó beleefd. (Beleven als ‘believing’). Flarden (van ‘hoe was het ook weer?’) worden aangevuld met het cement van actuele betekenis. Want ik ga er niet van uit dat wij, vertellend, de wereld zien zoals hij werkelijk is of was; noch van binnen noch buiten ons. We gieten er ‘betekenis’ bij, om de anders zo zinloze chaos van het bestaan te kunnen verdragen. Daarom geven we alles een plek.

Daarom ook moeten we blijven vertellen. Vertellen zonder inspanning, zonder (z)weetdruppeltjes; en daar mooi oud mee worden. Als kinderen.

Vertellen in opdracht

'Alles vertelt een verhaal'... Is dat een open deur?

Nee hoor. Want het is nog maar de vraag of al die verhalen ook door iedereen kunnen worden gehoord, d.w.z. begrepen of verstaan. Alles om ons heen fluistert ons verhalen toe die wij doorgaans niet eens horen, druk als we zijn met onszelf, onze problemen, of onze behoeften van het moment. 'Alles vertelt' is dan ook figuurlijk bedoeld, zoals in: 'als deze boom kon vertellen'... De boom van Anne Frank bijvoorbeeld, die alles 'gezien' heeft. Of de ginkgoboom van Hiroshima die de atoomaanval overleefd heeft.

Maar wie hoort die verhalen dan wél, en geeft ze alsnog door? Dat zijn de kunstenaars onder ons, mensen met een bepaalde creativiteit; het vermogen om te horen of te zien wat anderen ontgaat. Het is van alle tijden dat er mensen zijn die een zekere gave of aanleg hebben om figuurlijke (d.w.z. niet letterlijk-verbale) verhalen in woorden en beelden om te zetten. Toekomstvoorspellers, sjamanen, dromenuitleggers: zij 'lezen' die verhalen en zetten ze om in taal. Een Navaho-medicijnman leest iemands kwaal, vraag of probleem in een zandtekening die hij daartoe maakt. Joseph, zoon van aartsvader Jacob uit de bijbel, duidde de dromen van de farao.

Minder indrukwekkend misschien, speelser zijn de talloze voorbeelden van vertellers die voor kinderen optreden, en stemmetjes geven aan knuffels of andere fantasiewezens. Maar ik ben ervan overtuigd dat het in wezen gaat om dezelfde, creatieve bron in ieder van ons. Het blijkt dan ook steeds weer dat kinderen die aanleg ook hebben, en spontaan kunnen gaan meevertellen.

En volwassenen? Die kunnen hun 'innerlijk kind' behouden hebben: 'Mij spreekt de blomme een tale', citeren we graag de Vlaamse dichter Guido Gezelle. Hij leerde ons dat de natuur 'spreekt' (=vertelt); maar dat geldt ook voor de dingen, gevormd door duizenden aanrakingen van mensen: ook zij vertellen hun verhaal. Een oud stuk gereedschap bijvoorbeeld vertelt zijn verhaal voor wie er gevoelig voor is. Er zijn vele heldervoelenden onder ons die jou een deel van je levensgeschiedenis kunnen vertellen aan de hand van zo'n voorwerp dat je lang bij je gedragen hebt.

Oefening: neem het eerste voorbeeld uit je directe omgeving waar je nu aan denkt; hou het in je hand en laat het vertellen...

Doorgaans is een vraag die je stelt of toch al met je meedraagt, aanleiding en verdere gids om zo'n verhaal te kunnen vertellen. Heb je een gast, dan kan het een vorm van wat diepergaand contact zijn om elkaar zo te vertellen, over een dierbaar ding in je woonruimte. De kunst is, al vertellend de beelden te vertrouwen die bij je opkomen, je intuïtie daarbij te laten spreken en zo een lijn te gaan zien...

Een bijzondere vorm van dit intuïtieve, vertellend duiden maak ik af en toe mee als mijn partner, Dorine Haveman, een bloemen-reading voor iemand doet, aan de hand van de foto van een bloem. De vraagsteller is door een bloem in zijn/haar omgeving getroffen, maakte er een foto van en stuurde deze op. De vraag die de inzender bezig houdt kan erbij gevoegd zijn, maar mag ook impliciet gebleven zijn. Het gegeven dat juist deze foto zó gemaakt is, en opgestuurd, impliceert de vraag. Ik vraag haar om voorbeelden. Dorine:

“Wanneer ik van iemand een foto van een bloem krijg, weet ik dat deze bloem de inzender spiegelt. De bloem spiegelt het heden, geeft een venster op het verleden en een blik op een mogelijke toekomst. Zo’n bloem toont zich een bondgenoot, heeft geen oordeel, maar steunt de inzender met de positieve, zachte kracht van hun ontmoeting. Hiervan heb ik voorbeelden genoeg. Een zee-aster, gefotografeerd op Rottumeroog, bemoedigde een vrouw meer aandacht te geven aan haar gevoel. Hij bevestigde haar idee dat ze alleen stond in haar interesses en ontwikkeling, maar vertelde haar ook dat dit niet veel langer meer zou duren. Haar naasten stonden op het punt eenzelfde ontwikkeling mee te maken als zij. De zee-aster drukte haar op het hart dat zij nu voor zichzelf even zorgvuldig en aandachtig moest zijn als voor een ander. Dat ze daar ook tijd voor mocht uittrekken. Een pioenroos liet een vrouw zien hoe ze in een verwarrende tijd leeft waar de heftige tegengestelde gevoelens elkaar snel afwisselen. Ook hielp het verhaal dat deze pioenroos haar vertelde haar zichzelf meer te beschermen en te beschutten, en meer aan haar eigen behoefte aan rust toe te geven. Speenkruid vertelde een vrouw dat zij er goed aan had gedaan te ontstijgen aan al te heftige emoties. Haar kinderen waren uit huis gegaan, en ook had zij haar baan verloren. De bloem complimenteerde haar dat zij haar negatieve gevoel had losgelaten en nu veel meer vertrouwde op haar gezonde verstand en gevoel voor redelijkheid”.

Zijn bloemen altijd lief en aardig?

“Een bloem kan ook confronteren: een klaproos liet zien hoezeer vrienden altijd klaar stonden voor iemand die dat niet opmerkte, of daar eigenlijk nooit over sprak. Dat gesprek is er toen natuurlijk wel gekomen. Ook kan een bloem aandacht vragen voor een lichamelijk probleem. Een hibiscus met een bijzondere kleur vroeg aandacht voor de ogen, waar iets mee aan de hand was.

Het is heel bijzonder wat een bloem die eenmaal de aandacht heeft gevangen, vertellen kan. Hij spiegelt gedachten, bezigheden, omstandigheden, emoties, gezondheid, levenshouding en levensgeschiedenis. Maar daarbij zijn deze ontmoetingen toch vooral een steun en geven helderheid, extra energie en inzicht... Is het niet wonderlijk dat de bloemen in je directe omgeving zo met je meeleven?”

Ja, denk ik dan, maar wel met dank aan de bloementolk!

Vertel je sterk!

Vertellen met een doel, 2

Opscheppen doen we allemaal wel eens. Meestal vinden we dat van onszelf niet netjes. Het kán, als grap, het is natuurlijk ironisch bedoeld, maar ondertussen...Toch tref ik nu een manier aan om eens gezond op te scheppen: laat het iemand voor je doen! Zeker als vertellen niet je sterkste punt is, is gezond opscheppen een kunst. Nee, het gaat niet om een complimentje, of pluimstrijkerij, maar om een waar verhaal (want goed geschreven) door niemand minder dan Poelika, een ervaren schrijfster, en bovendien speels, slim en grappig. Dit is haar voorstel aan jou:

Droomheldverhaal

'Ik ben een held in het diepst van mijn gedachten...' (een variatie op Willem Kloos).

Het is heerlijk om weg te dromen bij verhalen over helden en heldinnen die dingen doen en kunnen die jij nooit voor elkaar zult krijgen. En waar je trouwens in het echt ook te lui/onhandig/angstig/conservatief voor bent. En ook al weet je dat jij nimmer zo'n held zult zijn, toch fantaseer je er weleens over dat alles je lukt, dat iedereen je leuk vindt, of lief, of knap, of alles tegelijk. Dat je bewonderd -of gevreesd- wordt en geliefd bent.

Hoe zou je het vinden om weg te dromen bij een verhaal waarin jij nu eens de held was?Vertel mij waar je van droomt, wat je zou willen doen, wat je zou willen kunnen. Waar je niet goed in bent, waar je bang voor bent. Wat je niet zo leuk vindt van jezelf.

Ik schrijf een verhaal met jou in de hoofdrol. Als held.

En geloof het of niet: als je het leest, zal het net echt zijn. Het zal zijn of jij echt zo dapper, zo goed en zo handig was, en of je echt al die dingen hebt meegemaakt.

Voorbeelden

Wie fantaseert er nooit dat hij een held is? Sterk, gewiekst, charmant en toch ook zo diep-menselijk als James Bond? Dapper en slim als Wiske? Bloedmooi en onoverwinnelijk als Lara Croft? Of droom je weleens dat jij eigenlijk een prinsesje was, dat liefdevol is opgevoed door gewone mensen maar op een dag zal worden opgehaald door de koning en koningin? Ben je in je verbeelding een lenige kat, een schitterende poema, een edel paard of een betoverende eenhoorn? Een ruimtereiziger of piratenkapitein? Of wou je wel eens, heel eenvoudig, dat je wat minder bang was voor spinnen, honden, lange mensen, stoere mensen, succesvolle mensen, luidruchtige mensen, je baas of enge feestjes? Baal je soms dat je lui bent, niet zo ambitieus, niet zo rijk, niet zo handig, niet zo vergevingsgezind, aardig, sterk, vrolijk, slim, slank, breed, dapper of grappig? Heb je van die dromen waarvan je weet dat ze nooit uit zullen komen? Dat je beroemd zanger was, danseres, skischansspringer, courtisane, gigolo, presentator of wetenschapper?

In een verhaal kan alles.

Ik schrijf jouw heldenverhaal. Lees het. Droom erbij weg. Nieuwgierig? Ook naar Poelika's eigen verhaal? Lees verder

Vertellen met een doel

Als we vertellen, schuiven we vaak wat dichter naar elkaar toe, soms letterlijk: “Vertel eens, hoe is het gegaan?” Uit onze lichaamstaal blijkt vaak hoezeer vertellen een sociale bezigheid is.

Toch vertellen we niet alleen voor het plezier. Met de herleving van deze oude kunst ontstaan allerlei vertakkingen onder het motto: waar kun je vertellen zoal voor gebruiken? Het is een (zenuw)trekje van onze tijd, dat we graag overal het nut of de toepassing van zoeken. We ontdekken dat je een verhaal kunt toesnijden op een bepaalde behoefte, om iets over te dragen of duidelijk te maken wat met informeren alléén niet zou lukken. Het gaat meer om aanvoelen dan om op te hoogte te zijn van de feiten. En het gaat om motivering van mensen om ergens in te veranderen.

Geen 'briefing' dus, maar alleen een goed verhaal kan daartoe inspireren; louter informatie op basis van feiten en gegevens kan weliswaar helpen om de realiteit te kennen, maar vreemd genoeg niet motiveren om er ook iets aan te doen.

Een voorbeeld zijn de stapels harde feiten over de milieuproblemen. We knikken van ja en draaien toch die verwarming niet lager, of eten lekker door aan blauwe tonijn die met uitsterven wordt bedreigd. Een goed verhaal verleidt om in beweging te komen, al hoeft dat uiterlijk niet direct duidelijk te zijn. Want dat is eigen aan motivatie: mensen komen eerst innerlijk in beweging, en zetten dat op den duur pas om in handelen.

Een verhaal bevat altijd meer dan beschrijving en uitleg: impliciet reist een boodschap mee. Het is de bekwaamheid van de verteller hoe hij die verpakt: niet te vet, liever licht en speels, soms zelfs door de 'moraal van het verhaal' er met een kwinkslag aan toe te voegen. Dat maakt vertellen een instrument ('tool') voor de overdracht van subtielere informatie, die met expliciete uitleg verloren zou gaan.

Daarom ook heeft een goed verhaal een verteller nodig, die weet van 'brengen'. Vertellers zijn specialisten. Ze kunnen zich bekwamen op een gebied. Denk bijvoorbeeld aan verhalen maken voor het onderwijs, maar ook voor reclamedoeleinden, of voor het helder en begrijpelijk overbrengen van medische informatie.

De basis blijft dat gewone vertellen, zonder al te veel nadruk. Je kunt bij alle fundamentele behoeften in het leven (eten, ademen, lopen, seks) wel allerlei doelen nastreven, maar terwijl we bijvoorbeeld de godganse dag met een dieet bezig kunnen zijn, gaan we toch ook gewoon gezellig uit eten; vinden in wandelen het plezier in lopen terug; en vrijen zonder de bedoeling ons voort te planten. Met onze meer geestelijke behoeften is het niet anders. Vertellen is voedsel voor de ziel. Zonder dat gewone vertellen zouden we innerlijk verkommeren. Zelfs kluizenaars en mystici bidden urenlang tot God of Maria: vertellen moet, juist in de woestijn!

Wát we elkaar vertellen kunnen bestaande verhalen zijn, óf ze ontstaan als je put uit eigen belevenissen of verbeelding. Er is een schat aan orale en geschreven literatuur, waar we in ons leven van meepikken. Daarbij voegen zich de verhalen die we onszelf vertellen, óver onszelf, en over anderen, en over de wereld, hoe we die zien en zouden wensen. Dagelijks ontstaan er zo nieuwe verhalen, die vervolgens worden herverteld, aangepast en bijgeslepen, vaak dus met een bepaalde bedoeling.

En zó ontstaan allerlei toepassingen. Het kan bijvoorbeeld heilzaam zijn om het verhaal over jezelf, dat je al een leven lang in je meedraagt, eens te herzien. In psychotherapie wordt dit hervertellen als instrument gebruikt. Een depressief mens kan baat hebben bij een optimistischer verhaal. Zonder de feiten te verdraaien kan tóch een zonniger kijk op het leven ontstaan. Onderwijzers en leraren ervaren dat een goed gekozen verhaal de groep of klas als bij toverslag van stemming kan veranderen. En in het bedrijfsleven kan een goede vertelcoach helpen om het bedrijfsverhaal nou eens goed en positief over het voetlicht te brengen.

Dit laatste dan liefst zonder valse voorstelling van zaken. Want vertelkunst, ook in haar toepassingen, kan bedrieglijk zijn: dezelfde kracht van verhalen – en van meeslepende vertellers – kan zowel motiveren als mánipuleren. De leugen van de reclame is aanvaard en wordt massaal gedoogd. Eerlijk of oneerlijk, kan goed vertellen heel effectief zijn.

In volgende afleveringen van dit blog wil ik met enkele voorbeelden van toegepast vertellen laten zien hoe anderen daar mee bezig zijn.

Is vertellen nog van deze tijd? *)

Hartje winter, volop vertelseizoen. Het roept bij mij de vraag op of we niet allang liever voorlezen dan vertellen. Ik geloof dat voorlezen het verreweg gewonnen heeft van vertellen (=zonder tussenkomst van geschreven tekst). Het is zoveel gemakkelijker, je hebt al tekst, samenhang, een onderwerp, een goed verhaal. Al je energie kun je besteden aan uitspraak, expressie, tempo, pauzes, intonatie. Goed voorlezen is zeker een kunst, maar toch: je hoeft het maar op te lezen of, beter gezegd, voor te dragen, te 'brengen'. En je hoeft niet meer bang te zijn voor een blackout, het boek helpt je wel verder.

In mijn cursus hoor ik vaker dat mensen om die reden aan hun kinderen liever voorlezen dan rechtstreeks vertellen: het is minder vermoeiend.

Ook zijn er meer leesclubjes in Nederland dan vertelkringen. Men leest thuis hetzelfde boek en praat daarover in de groep. In de groep voorlezen of voordragen wordt ook wel gedaan.

Een bijzondere vorm daarvan is natuurlijk het voorlezen van heilige teksten, zoals in kloosters tijdens de maaltijd. In veel christelijke gezinnen doet men dat ook nog. Het komt er dan op aan dat de voorlezer zich innerlijk verbindt met wat er staat, en niet alles monotoon opdreunt. Goed lezen is een kwestie van, al lezende, tasten naar de betekenis in, maar ook áchter de woorden.

Al die manieren van mondelinge overdracht, met of zonder tekst, kunnen uitstekend naast elkaar bestaan; toch is het jammer als het rechtstreeks, levendig vertellen in onbruik raakt. En dat schijnt wel zo te zijn; of het wordt alleen nog beschouwd als iets voor kinderen vóór het slapen gaan. En dan nog wordt er steeds meer voorgelezen. Het aantal voorleesboeken blijft groeien. Vertellen lijkt zelfs met voorlezen vereenzelvigd te worden. Het gebeurt mij wel dat ik in een krant word aangekondigd als 'Jac Vroemen leest voor', terwijl ik was gevraagd om te komen vertellen. Onder een foto waarop ik zonder boek zit te vertellen in een kinderkring stond 'leest voor'. Omgekeerd, las ik een keer 'De burgemeester vertelt', terwijl hij toch duidelijk met een open boek in de klas zat. Het maakt me nieuwsgierig: is vertellen zonder boek of tekst nog wel van deze tijd? Ouders die het nog doen voor de kleintjes weten hoe leuk het is, maar ook hoe vermoeiend soms, als je na een lange werkdag nog iets uit je duim moet zuigen. Maar veel ouders doen het nog altijd met veel plezier: het verhaal in eigen woorden hervertellen, of zelfs helemaal verzinnen, zodat het nog kan groeien terwíjl je vertelt is scheppend werk!

Dat creatieve vertellen mag niet onder de huidige tijdsdruk verdwijnen. Want er is meerwaarde. Tijdens workshops heb ik de proef op de som genomen: ik las een kort eigen verhaal voor, en vervolgens vertelde ik een vergelijkbaar eigen verhaal rechtstreeks. De reacties waren unaniem, dat er bij rechtstreeks vertellen meer contact is.

Met leesgroepen heb ik weinig ervaring. Van vertelkringen kan ik zeggen dat het een zekere discipline vraagt, met name om iedereen met zijn verhaal aan bod te laten komen, en niet te verzanden in gebabbel; maar als iemand die orde bewaakt lukt dat meestal aardig. Een vertelkring, ontstaan uit mijn eerste vertelcursus ooit, komt al meer dan twintig jaar maandelijks bij elkaar. Voor mij het bewijs dat mensen een onuitputtelijke bron van verhalen kunnen zijn, en daarin groeien.

Natuurlijk kan voorlezen ook boeiend zijn. Maar dan vertelt het boek. Je ziet kinderen dan vaak niet eens kijken naar de verteller, maar naar het boek, waar het verhaal kennelijk uit te voorschijn komt.

Toch geef ik de voorkeur aan het 'levende boek', de verteller. Het vraagt energie, voorbereiding, maar het loont. Vertellen zonder boek is intiem. Dat maakt het ook tot een kleinschalige gebeurtenis. Het verhaal omspint de luisteraars, maakt er een momentane gemeenschap van, die door de gezamenlijke aandacht deel wordt van het verhaal.

De keren dat ik wel eens voor een grote zaal ben opgetreden, heb ik het toch meer beleefd als cabaret dan vertellen. De mensen zitten 'klassikaal' voor je, niet in een halve cirkel om je heen. Je kunt de gezichten niet zien.Vertellers willen dat visuele contact, geen onverlichte zaal.

Dit is misschien een van de redenen dat vertellen uit de tijd lijkt: een tijd waarin massa, meerderheid, volte en snelheid (het spreektempo van de meeste cabaretiers en hun heen-en-weer – gedraaf is ijzingwekkend) op de voorgrond staan.Vertellen hoort bij kleinschaligheid; en bij vertraging. Misschien is het daardoor dat vertellen, ook in zijn nieuwere vormen, een stap terug lijkt. Ik vergelijk het graag met de ontwikkeling van 'slow food' boven snacks, eten aan de bar, drive-in restaurants en andere snelle eetgewoontes van vandaag (zie ook mijn vorige blog); en beroep mij op een uitspraak van de bekende trendwatcher Lideweij Edelkoorn, die een beweging naar kleinschaligheid op alle gebied voorspelt. Vertellers raad ik aan zich daarop te bezinnen, en zich niet blind te staren op de eigen grote doorbraak naar een massapubliek. Dat zit er meestal gewoon niet in, omdat het niet bij vertellen hoort.

Word je toch een keer gevraagd om voor grote zalen op te treden, prima. Maar bedenk dan dat je van de kunst van vertellen switcht naar een verwant beroep: ofwel dat van acteur, of van cabaretier. Natuurlijk kan dat een sprong voorwaarts voor je betekenen.

*) Ondertussen per email de uitnodiging ontvangen voor een Rondetafelgesprek op 20 januari 2013, over de plaats van vertellen in de samenleving van nu. Raymond Boestert, verteller van het jaar 2012, en de Stichting Vertellen hebben hiervoor een aantal interessante vragen opgesteld zoals: hoe komt het vertellen aan haar soms wat stoffige en oubollige imago? Plaats: Oudegracht 230 Utrecht. Tijd: 14 – 17 uur.Opgave bij Gotfried van Eck: gvvaneck@telfort.nl

PS: a.s. 21 december vertel ik in De Magische Bongerd winterverhalen, Tolakkerlaan 9 Zeist. Opgave Debora Zachariasse, 0619800643. Er zijn geen plaatsen meer de 21e, maar bij voldoende belangstelling is er 4 januari een herhaling.

Wintervertelling (15)

Wat betekent winter? Iedereen heeft er zijn eigen beelden bij, herinneringen en ervaringen.

Is het de kou en de nattigheid waar je het eerst aan denkt? Of schaatsen. Of sneeuwballen gooien.

Ik ga voor de mooie herinnering. Verglansd door de tijd, hangt er een zoete weemoed om onze kinderspelletjes. Nog wat langer op mogen blijven, we hadden 's avonds in de schemer een glijbaan gemaakt door een paar emmers water uit te gieten over straat, wat meteen bevroor. De verrukking van elkaar te mogen vastgrijpen, als je net wat harder doorgleed dan het meisje vóór je.

Of de plaksneeuw, en het eerste winterwonder van een sneeuwbal die al rollend reusachtig groot werd. Dan samen sjouwen en stapelen voor een sneeuwman.

Of die andere winter dat de sneeuw lang bleef liggen, we gingen met onze sleetjes tegen de heuvel op en stoven naar beneden, geluidloos glijdend, zonder wielen, door de snijdende wind!

Of later, pubers al, de avonden op de ijsbaan: blikkerige muziek schalde uit luidsprekers aan de bomen. Het – dit keer – onbereikbaar geworden meisje, dat telkens aan je voorbij zwierde...ook wel omdat ze beter kon schaatsen. 's Avonds doorgloeid en vermoeid thuis komen, toch gelukkig: er was warme chocolademelk en je vader las nog voor... óf: vertelde! Dat maakte verschil, want als hij las, 'vertelde' niet hij zelf, maar het boek, zo voelde dat.

Vertelde hij zelf, rechtstreeks dus, 'uit het blote hoofd' (“by heart”), dan was dat een andere beleving, het was net of mijn vader dan dichter bij je was. Als hij voorlas deinde je mee op zijn stem en dat was ook wel fijn, je had dan de ruimte om een eigen verhalenland binnen te gaan.

Winter, het seizoen van de vieringen, en van de verhalen. Ik lees dit keer niet voor, maar vertel. Het gebeurt in het tuinhuis van De Magische Bongerd, www.demagischebongerd.nl, een mooie natuurboerderij, imkerij en kruidentuin tussen Zeist en Utrecht, in het dromerige landschap van de Kromme Rijn, de rivier die altijd meevertelt.

Waarover? Talloos zijn de winterverhalen uit de literatuur. Ik ga er uit putten, vertel een verhaal van Anton Tsjechov en – na de pauze – schelmenverhalen uit de Decamerone: een rijke Europese traditie. Shanti Prins speelt op de harp.

Voor verhalen van eigen hand, zie mijn blogs 'haikujac' en 'vertelwerk' 

wakker worden in

dit stille licht en weten

het heeft gesneeuwd


Met Jac Vroemen, verhalen van Tsjechov en Bocaccio’s Decamerone;
en Shantie Prins, harp
Tijd: vrijdagavond 21 december, 20.00.
Plaats: De Magische Bongerd, Tolakkerlaan 9, Zeist.
Kaarten 7 euro (voor volwassenen)
Aanmelden: 030-6992888 of info [at] demagischebongerd {punt} nl